Odlewnictwo metali: odlewanie ciśnieniowe, kokilowe i piaskowe

Wady odlewów aluminiowych – rodzaje, przyczyny i sposoby zapobiegania

Porowatość gazowa i skurczowa, niedolewy, zimne zlewy, pęknięcia na gorąco i wtrącenia tlenków – przegląd wad odlewów aluminiowych z przyczynami, metodami wykrywania i sposobami zapobiegania.

Opublikowano: 8 min czytaniaZespół Odlewni Poznań

Spis treści (13)
  1. 01Co to jest wada odlewu?
  2. 02Klasyfikacja wad odlewniczych
  3. 03Porowatość gazowa
  4. 04Jamy i porowatość skurczowa
  5. 05Niedolewy i zimne zlewy
  6. 06Pęknięcia na gorąco
  7. 07Wtrącenia tlenkowe i niemetaliczne
  8. 08Wady wymiarowe i kształtu
  9. 09Jak wykrywa się wady odlewów aluminiowych?
  10. 10Jak zapisać kryteria wad w zamówieniu?
  11. 11Najczęściej zadawane pytania
  12. 12Odlewy aluminiowe bez niespodzianek – zacznij od analizy rysunku
  13. 13Źródła i normy

Wady odlewów aluminiowych to odstępstwa od wymagań rysunku i warunków technicznych odbioru, które obniżają wytrzymałość, szczelność lub wygląd detalu. Najczęstsze z nich to porowatość gazowa i skurczowa, niedolewy, zimne zlewy, pęknięcia na gorąco oraz wtrącenia tlenków. Porządkujemy je według uznanych klasyfikacji, wyjaśniamy przyczyny i pokazujemy, jak zapobiegać im na etapie konstrukcji, formy i wytopu.

W skrócie

  • Wada odlewnicza to każde odstępstwo od wymagań rysunku lub warunków odbioru, ale nie każda nieciągłość dyskwalifikuje odlew.
  • W aluminium najczęściej spotyka się porowatość, która ma dwa źródła: wodór rozpuszczony w ciekłym metalu i skurcz podczas krzepnięcia.
  • Ciekłe aluminium pokrywa się błonką tlenków, a burzliwy przepływ w układzie wlewowym wprowadza ją do odlewu jako wtrącenia i zaczątki pęknięć.
  • Większości wad zapobiega się wcześniej niż na kontroli jakości: konstrukcją detalu, układem wlewowym, temperaturą formy i rafinacją metalu.
  • Kryteria dopuszczalności wad trzeba zapisać w zamówieniu, bo norma materiałowa PN-EN 1706 ich nie określa.

Co to jest wada odlewu?

Wada odlewu to każde odchylenie wymiarów, masy, kształtu, wyglądu, ciągłości materiału, struktury lub właściwości od wymagań rysunku, normy albo warunków technicznych odbioru. Ta sama nieciągłość może być dopuszczalna w nieobrabianej, nieobciążonej ściance i niedopuszczalna na powierzchni uszczelniającej. Dlatego ocena wady zawsze zależy od funkcji miejsca, w którym występuje.

Wady dopuszczalne, naprawialne i dyskwalifikujące

W praktyce odlewy dzieli się na trzy grupy: bez wad lub z wadami dopuszczalnymi, z wadami naprawialnymi oraz z wadami dyskwalifikującymi. Zalewki i drobne nierówności usuwa się szlifowaniem, a porowatość przelotową w odlewach szczelnych często likwiduje się impregnacją. Wady wewnętrzne w strefach obciążonych zwykle dyskwalifikują odlew, bo naprawa spawaniem zmienia strukturę materiału i wymaga zgody odbiorcy. Zasady takich napraw opisujemy w artykule o spawaniu odlewów aluminiowych.

Klasyfikacja wad odlewniczych

Międzynarodowy atlas wad odlewniczych dzieli wady na siedem grup oznaczonych literami od A do G. Klasyfikacja jest wspólna dla stopów żelaza i metali nieżelaznych, a w odlewach aluminiowych najczęściej występują wady z grup B, C, E i G.

GrupaRodzaj wadPrzykłady w odlewach aluminiowych
Anarosty metalicznezalewki, grat w płaszczyźnie podziału, nadlewki przy pękniętej formie
Bjamyporowatość gazowa, pęcherze, jamy i porowatość skurczowa
Cnieciągłościpęknięcia na gorąco i na zimno, zimne zlewy
Dwady powierzchninadmierna chropowatość, strupy, ślady płynięcia
Eniekompletny odlewniedolewy, odlew niedolany przez wyciek metalu
Fniewłaściwe wymiary lub kształtprzesunięcie rdzenia, przestawienie formy, odkształcenia
Gwtrącenia i niejednorodności strukturytlenki, żużel, piasek, twarde wtrącenia międzymetaliczne

W Polsce terminologię wad porządkuje norma PN-85/H-83105, która dzieli je na cztery grupy oznaczone od W-100 do W-400: wady kształtu, wady powierzchni, nieciągłości i wady wewnętrzne. W zamówieniach ważniejsze od klasyfikacji jest jednak precyzyjne określenie, które wady i w jakim rozmiarze są dopuszczalne.

Porowatość gazowa

Porowatość gazowa to kuliste pory o gładkich ściankach, rozproszone w odlewie lub skupione tuż pod jego powierzchnią. W aluminium jej głównym źródłem jest wodór, który ciekły metal pobiera z wilgoci zawartej w atmosferze, wsadzie i narzędziach. W temperaturze topnienia ciekłe aluminium rozpuszcza ok. 0,69 cm³ wodoru na 100 g metalu, a stałe – ok. 0,04 cm³, więc podczas krzepnięcia nadmiar gazu wydziela się i tworzy pory.

Przyczyny porowatości gazowej

  • Wilgotny lub zanieczyszczony wsad, topniki i narzędzia.
  • Przegrzanie metalu i zbyt długie przetrzymywanie go w piecu.
  • Brak rafinacji lub nieskuteczne odgazowanie przed zalaniem.
  • Gazy z mas formierskich, rdzeni i pokryć oraz powietrze uwięzione przy burzliwym zalewaniu.

Jak zapobiegać porowatości gazowej?

Podstawą jest rafinacja ciekłego metalu, najczęściej przez przedmuchiwanie gazem obojętnym podawanym przez obracający się wirnik, oraz kontrola jakości metalu przed zalaniem. Szczegóły procesu opisujemy w artykule o odgazowaniu i rafinacji aluminium.

Próba pod obniżonym ciśnieniem

Szybką ocenę zagazowania metalu daje próba pod obniżonym ciśnieniem. Porównuje się w niej gęstość próbki zakrzepłej w próżni z gęstością próbki zakrzepłej w atmosferze: im większa różnica, tym więcej wodoru w metalu. Sposób obliczania gęstości i porowatości wyjaśniamy w artykule o gęstości aluminium.

Jamy i porowatość skurczowa

Stopy aluminium zmniejszają objętość podczas krzepnięcia. Jeśli krzepnący obszar nie jest zasilany ciekłym metalem, powstaje jama skurczowa o nieregularnych ściankach albo rozproszona porowatość skurczowa. Takie wady pojawiają się najczęściej w grubych węzłach, na połączeniach ścianek i pod zbyt małymi nadlewami.

Jak odróżnić porowatość skurczową od gazowej?

Pory gazowe są kuliste i mają gładkie, często błyszczące ścianki. Porowatość skurczowa ma kształt nieregularny, z widocznymi wierzchołkami dendrytów, i układa się w miejscach, które krzepną jako ostatnie. To rozróżnienie jest ważne, bo każda z tych wad wymaga innego środka zaradczego.

Zapobieganie wadom skurczowym

  • Konstrukcja o możliwie równomiernej grubości ścianek i z łagodnymi przejściami.
  • Kierunkowe krzepnięcie w stronę nadlewów, wspomagane ochładzalnikami.
  • Właściwie dobrane nadlewy i ich połączenie z odlewem.
  • Kontrola temperatury formy, która w kokili decyduje o kolejności krzepnięcia.

Rolę nadlewów i doprowadzenia metalu omawiamy w artykule o układzie wlewowym.

Niedolewy i zimne zlewy

Niedolew to odlew, w którym metal nie wypełnił całej wnęki formy, najczęściej w cienkich ściankach odległych od wlewu. Zimny zlew powstaje, gdy dwa strumienie metalu spotykają się, ale nie łączą się w pełni, i na powierzchni zostaje widoczna linia lub szczelina.

Przyczyny niedolewów i zimnych zlewów

  • Zbyt niska temperatura metalu lub formy.
  • Za długa droga płynięcia i za cienkie ścianki w stosunku do metody odlewania.
  • Za wolne zalewanie lub przerwy w strudze metalu.
  • Niewystarczające odpowietrzenie wnęki formy.

Minimalne grubości ścianek dla poszczególnych technologii zestawiliśmy w artykule o metodach odlewania aluminium.

Pęknięcia na gorąco

Pęknięcie na gorąco powstaje pod koniec krzepnięcia, gdy skurczowi odlewu przeciwstawia się forma lub rdzeń, a materiał ma jeszcze bardzo małą wytrzymałość. Takie pęknięcia są zwykle krótkie, poszarpane i utlenione, a pojawiają się w miejscach koncentracji naprężeń, na przykład przy ostrych narożach.

Na pęknięcia na gorąco bardziej podatne są stopy o szerokim zakresie krzepnięcia, na przykład z dodatkiem miedzi lub magnezu, niż stopy eutektyczne typu AlSi12. Zapobiega się im przez zaokrąglenie naroży, podatne rdzenie, właściwą temperaturę formy i wczesne wyjęcie odlewu z kokili.

Wtrącenia tlenkowe i niemetaliczne

Ciekłe aluminium natychmiast pokrywa się cienką błonką tlenku glinu. Gdy strumień metalu się załamuje, błonka zostaje wciągnięta do wnętrza w postaci podwójnych, złożonych warstw. Takie wtrącenia obniżają wytrzymałość i wydłużenie, są zaczątkiem porów i pęknięć, a na obrobionej powierzchni widać je jako ciemne punkty lub smugi.

Źródła wtrąceń w odlewie

  • Burzliwy przepływ w zbiorniku wlewowym i na wlewach doprowadzających.
  • Zanieczyszczony wsad, kożuch tlenkowy i żużel zgarnięty do kadzi.
  • Ziarna piasku wypłukane z formy lub rdzenia.
  • Fragmenty pokryć kokili i twarde wtrącenia wynikające z nadmiaru żelaza.

Przeciwdziałają im spokojne zalewanie, filtry ceramiczne, właściwie zaprojektowany układ wlewowy i staranne oczyszczanie metalu przed odlaniem.

Wady wymiarowe i kształtu

Do tej grupy należą przesunięcia rdzeni, przestawienia połówek formy, odkształcenia i wymiary poza tolerancją. Ich źródłem są zwykle oprzyrządowanie, mocowanie rdzeni, skurcz i naprężenia powstające podczas stygnięcia. Dopuszczalne odchyłki wymiarów surowego odlewu określa się klasą tolerancji, co opisujemy w artykule o tolerancjach odlewów według ISO 8062-3.

Jak wykrywa się wady odlewów aluminiowych?

Dobór metody kontroli zależy od rodzaju wady i wymagań odbiorcy. Wady powierzchniowe ocenia się wzrokowo i metodą penetracyjną, a wewnętrzne – radiograficznie, tomografią komputerową albo na zgładach metalograficznych.

MetodaCo wykrywaKiedy stosować
Kontrola wizualnawady powierzchni, niedolewy, zimne zlewy i pęknięcia widoczne gołym okiemprzy każdej partii
Pomiar wymiarówprzesunięcia rdzeni, odkształcenia i odchyłki wymiarówprzy pierwszych odlewach i według planu kontroli
Badanie penetracyjnepęknięcia i pory otwarte na powierzchnina powierzchniach krytycznych i po obróbce
Radiografia i tomografiaporowatość, jamy skurczowe i wtrącenia wewnątrz ścianekw odlewach odpowiedzialnych i strefach obciążonych
Próba szczelnościnieszczelności i porowatość przelotowąw korpusach pomp, zaworach i obudowach hermetycznych
Badania metalograficznestrukturę, rodzaj porowatości i błonki tlenkoweprzy analizie przyczyn wady

Przegląd metod nieniszczących znajdziesz w artykule o badaniach nieniszczących odlewów. Wymagania dla detali pracujących pod ciśnieniem opisujemy w tekście o szczelności odlewów aluminiowych.

Jak zapisać kryteria wad w zamówieniu?

Norma PN-EN 1706 określa skład chemiczny i właściwości mechaniczne stopów, ale nie mówi, ile porów i jakiej wielkości dopuszcza się w odlewie. Te wymagania trzeba uzgodnić z odlewnią przed uruchomieniem produkcji.

  1. Wskaż na rysunku strefy krytyczne, na przykład powierzchnie uszczelniające, gwinty i miejsca najbardziej obciążone.
  2. Określ metodę kontroli i zakres badań dla każdej strefy.
  3. Podaj kryterium akceptacji, na przykład największą dopuszczalną średnicę poru albo poziom według wzorców radiograficznych.
  4. Ustal, które naprawy są dopuszczalne i czy wymagają Twojej zgody.
  5. Zatwierdź pierwsze odlewy przed uruchomieniem produkcji seryjnej.

Listę kontrolną przydatną przy odbiorze próbek zawiera artykuł sprawdź te rzeczy przed zatwierdzeniem odlewu.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są najczęstsze wady odlewów aluminiowych?

Najczęściej spotyka się porowatość gazową i skurczową, wtrącenia tlenkowe, niedolewy i zimne zlewy, a w stopach o szerokim zakresie krzepnięcia także pęknięcia na gorąco. Ich udział zależy od metody odlewania i konstrukcji detalu.

Czy porowaty odlew aluminiowy można naprawić?

Porowatość przelotową w odlewach, które mają być szczelne, często usuwa się impregnacją próżniową żywicą. Impregnacja nie poprawia jednak wytrzymałości, więc nie zastępuje usunięcia przyczyny wady w procesie odlewania.

Czy wady odlewnicze widać przed obróbką?

Tylko część z nich. Porowatość i wtrącenia ukryte pod powierzchnią często odsłania dopiero obróbka skrawaniem. Dlatego warto ustalić, które powierzchnie są krytyczne, i tak dobrać naddatki, by nie usuwać najzdrowszej, przypowierzchniowej warstwy odlewu.

Która metoda odlewania daje najmniej wad?

Każda metoda ma swoje typowe wady. Odlewanie ciśnieniowe sprzyja porowatości gazowej, a odlewanie grawitacyjne – wadom skurczowym w grubych przekrojach. O wyniku decydują dobór metody do kształtu detalu, układ wlewowy i dyscyplina procesu.

Odlewy aluminiowe bez niespodzianek – zacznij od analizy rysunku

Wiele wad można przewidzieć, zanim powstanie forma. Prześlij rysunek lub model 3D, a technolog wskaże miejsca narażone na porowatość i pęknięcia oraz zaproponuje zmiany konstrukcyjne, układ wlewowy i zakres kontroli. Odlewamy w formach piaskowych, kokilach i formach ciśnieniowych, a temperaturę kokil kontrolujemy kamerą termowizyjną. Projekt wyślij z prośbą o wycenę.

Pracujemy w systemach zarządzania ISO 9001:2015 i ISO 14001:2015, co przedstawia strona odlewnia aluminium w Poznaniu.

Źródła i normy

  • International Atlas of Casting Defects, American Foundry Society – klasyfikacja wad w grupach od A do G.
  • PN-85/H-83105 – Odlewy. Podział i terminologia wad.
  • J. Campbell, Complete Casting Handbook, wyd. 2, Butterworth-Heinemann, 2015.
  • PN-EN 1706 – Aluminium i stopy aluminium. Odlewy. Skład chemiczny i właściwości mechaniczne.
  • PN-EN 1371-1 i PN-EN 12681 – badania penetracyjne i radiograficzne odlewów.

Autor: zespół Odlewni Poznań

Odlewnia Poznań to marka Adjatech Metalworking Sp. z o.o. – rodzinnej odlewni metali nieżelaznych w Poznaniu. Rodzina Brukwickich zajmuje się modelarstwem odlewniczym od 1950 roku. Odlewamy stopy aluminium w kokilach, w formach piaskowych i ciśnieniowo; obrabiamy odlewy na maszynach CNC i malujemy je proszkowo. Pracujemy w systemach zarządzania ISO 9001 i ISO 14001 (certyfikaty TÜV Rheinland Polska).

O nasCertyfikatyDane firmy

Blog

Przeczytaj też

Więcej poradników o odlewach, obróbce i współpracy z odlewnią.

Wszystkie artykuły

Kontakt

Masz pytanie o odlewy?

Prześlij rysunek 2D w PDF lub model 3D w formacie STEP, podaj materiał i liczbę sztuk – doradzimy technologię i przygotujemy wycenę.

Zapraszamy do kontaktu mailowego i telefonicznego

Biuro · pn–pt 8:30–16:30

Odlewnia Poznań

+48 61 662 43 37odlewnia@adjatech.pl

Obróbka mechaniczna

Rafał Wojtkowiak

+48 531 541 003r.wojtkowiak@adjatech.pl

lub odwiedzenia nas na miejscu, zapraszamy!

ul. Gnieźnieńska 26
Janikowo k. Poznania
62-006 Kobylnica

Biuro czynne pn–pt 8:30–16:30

Wyznacz trasę (Mapy Google, nowe okno)

Dane firmy i mapa dojazdu: strona Kontakt