Odlewanie Kokilowe i Piaskowe Aluminium
Układ wlewowy w odlewaniu aluminium – elementy, projektowanie i najczęstsze błędy
Z czego składa się układ wlewowy, jak go zaprojektować dla stopów aluminium i dlaczego to on w dużej mierze decyduje o porowatości, wtrąceniach i cenie odlewu.
Spis treści (10)
- 01Z czego składa się układ wlewowy?
- 02Zadania układu wlewowego w odlewaniu aluminium
- 03Dlaczego aluminium wymaga spokojnego przepływu?
- 04Jak zaprojektować układ wlewowy dla odlewu aluminiowego?
- 05Układ wlewowy w kokili i w formie ciśnieniowej
- 06Najczęstsze błędy w projektowaniu układu wlewowego
- 07Układ wlewowy a koszt odlewu
- 08Najczęściej zadawane pytania
- 09Odlew z układem wlewowym dopasowanym do aluminium
- 10Źródła i normy
Układ wlewowy to system kanałów w formie, którymi ciekły metal płynie z kadzi do wnęki odlewu. Obejmuje zbiornik wlewowy, wlew główny, belkę wlewową i wlewy doprowadzające, a w szerszym ujęciu także nadlewy, przelewy i odpowietrzenia. W odlewaniu aluminium od jego konstrukcji w dużej mierze zależy, czy odlew będzie wolny od tlenków, porów i niedolewów.
W skrócie
- Układ wlewowy ma doprowadzić metal do formy spokojnie, we właściwym czasie i bez porywania tlenków, a nadlewy – zasilać odlew podczas krzepnięcia.
- Aluminium jest wrażliwe na burzliwy przepływ, dlatego stosuje się układy nieciśnieniowe, w których przekroje kanałów rosną w kierunku odlewu.
- Prędkość metalu na wejściu do wnęki formy nie powinna przekraczać ok. 0,5 m/s, bo powyżej tej wartości powierzchnia strugi załamuje się i wciąga błonkę tlenków.
- Układ wlewowy i nadlewy często stanowią od jednej trzeciej do połowy masy metalu wlewanego do formy, więc ich projekt wpływa też na koszt odlewu.
- W odlewaniu ciśnieniowym rolę układu przejmują kanały w formie, przelewy i odpowietrzenia, projektowane z pomocą symulacji wypełniania.
Z czego składa się układ wlewowy?
Klasyczny układ wlewowy formy piaskowej składa się z kilku elementów, a każdy z nich pełni inną funkcję. Te same elementy, w zmienionej postaci, występują w kokilach i formach ciśnieniowych.
Zbiornik wlewowy
Zbiornik wlewowy przyjmuje strugę metalu z kadzi, uspokaja ją i utrzymuje stały poziom metalu nad wlewem głównym. Zbyt płytki zbiornik pozwala strudze zasysać powietrze i tlenki do dalszej części układu.
Wlew główny i stopa wlewu
Wlew główny to pionowy kanał, który prowadzi metal w dół formy. Zwęża się ku dołowi, bo przyspieszająca struga ma coraz mniejszy przekrój i w kanale walcowym odrywałaby się od ścianek, zasysając powietrze. Na dole znajduje się stopa wlewu, która wyhamowuje metal, zanim trafi on do belki wlewowej.
Belka wlewowa i filtr
Belka wlewowa rozprowadza metal poziomo do wlewów doprowadzających. W odlewaniu aluminium często umieszcza się w niej filtr z pianki ceramicznej, który zatrzymuje wtrącenia i uspokaja przepływ.
Wlewy doprowadzające
Wlewy doprowadzające wprowadzają metal do wnęki formy. Ich liczba, przekrój i położenie decydują o prędkości wejścia metalu, kolejności wypełniania i o tym, gdzie odlew będzie najgorętszy. Struga nie powinna uderzać bezpośrednio w rdzeń ani w ściankę formy, o czym piszemy w artykule o rdzeniach odlewniczych.
Nadlewy, ochładzalniki i odpowietrzenia
Nadlew to zbiornik ciekłego metalu, który zasila odlew podczas krzepnięcia i przejmuje jamę skurczową. Ochładzalniki przyspieszają krzepnięcie wybranych miejsc, a odpowietrzenia i przelewy odprowadzają powietrze, gazy oraz pierwszy, najzimniejszy metal.
Zadania układu wlewowego w odlewaniu aluminium
Dobrze zaprojektowany układ wlewowy spełnia jednocześnie kilka zadań.
- Wypełnia formę w czasie na tyle krótkim, by metal nie zakrzepł w cienkich ściankach.
- Wprowadza metal spokojnie, bez rozbryzgów i porywania powietrza.
- Zatrzymuje tlenki, żużel i inne wtrącenia, zanim dotrą do wnęki.
- Tworzy rozkład temperatur sprzyjający kierunkowemu krzepnięciu w stronę nadlewów.
- Daje się łatwo oddzielić od odlewu i nie zużywa więcej metalu, niż to konieczne.
Dlaczego aluminium wymaga spokojnego przepływu?
Ciekłe aluminium natychmiast pokrywa się błonką tlenku glinu. Przy spokojnym przepływie błonka pozostaje na powierzchni metalu, ale gdy struga się załamuje, zostaje wciągnięta do środka w postaci podwójnych warstw. Takie wtrącenia obniżają wytrzymałość i są zaczątkiem porów oraz pęknięć, co szerzej opisujemy w artykule o wadach odlewów aluminiowych.
Krytyczna prędkość metalu
Badania J. Campbella wskazują, że dla większości ciekłych metali, w tym aluminium, krytyczna prędkość wynosi ok. 0,5 m/s. Powyżej tej wartości powierzchnia metalu wpływającego do wnęki zaczyna się załamywać. Dlatego wlewy doprowadzające projektuje się tak, by w chwili wejścia do formy metal płynął wolniej.
Układ ciśnieniowy i nieciśnieniowy
Proporcje przekrojów wlewu głównego, belki i wlewów doprowadzających opisuje się stosunkiem przekrojów. W układzie ciśnieniowym przekroje maleją w kierunku odlewu, co przyspiesza metal. Dla aluminium stosuje się zwykle układy nieciśnieniowe, w których przekroje rosną, na przykład w stosunku 1:2:2 lub 1:4:4, aby metal zwalniał przed wejściem do wnęki.
Jak zaprojektować układ wlewowy dla odlewu aluminiowego?
Projekt zaczyna się od analizy kształtu odlewu, grubości ścianek i miejsc, które będą krzepnąć jako ostatnie. Dopiero potem dobiera się położenie wlewów, przekroje kanałów i nadlewy.
Wybór miejsca doprowadzenia metalu
Doprowadzenie od dołu
Doprowadzenie od dołu daje najspokojniejsze wypełnianie, bo metal podnosi się we wnęce bez spadania. Wadą jest niekorzystny rozkład temperatur: najgorętszy metal zostaje na dole, a nadlewy umieszczone u góry dostają metal najchłodniejszy.
Doprowadzenie od góry i z boku
Doprowadzenie od góry ułatwia zasilanie nadlewami, ale metal spada z wysokości i łatwo się utlenia, dlatego w aluminium stosuje się je ostrożnie. Doprowadzenie w płaszczyźnie podziału lub z boku jest kompromisem, który najczęściej wybiera się w formach piaskowych.
Czas zalewania i przekroje kanałów
Czas zalewania dobiera się do masy odlewu i grubości najcieńszej ścianki: im cieńsze ścianki, tym szybciej trzeba wypełnić formę. Na tej podstawie oblicza się przekrój najwęższego miejsca układu, a następnie przekroje pozostałych kanałów według przyjętego stosunku.
Nadlewy i kierunkowe krzepnięcie
Nadlew musi krzepnąć później niż zasilany fragment odlewu, dlatego ma większy moduł krzepnięcia, czyli stosunek objętości do powierzchni oddającej ciepło. W praktyce przyjmuje się moduł nadlewu o ok. 20% większy od modułu zasilanego węzła. Ochładzalniki pomagają wymusić krzepnięcie od miejsc najbardziej oddalonych w stronę nadlewu.
W stopach o szerokim zakresie krzepnięcia, takich jak AlSi7Mg, porowatość skurczowa ma charakter rozproszony, a nadlewy działają na krótszym dystansie. W stopach eutektycznych, takich jak AlSi12, skurcz koncentruje się w jednej jamie, którą łatwiej przenieść do nadlewu.
Układ wlewowy w kokili i w formie ciśnieniowej
Zasady spokojnego wypełniania są wspólne, ale sposób ich realizacji zależy od metody odlewania. Różnice między technologiami zestawiliśmy w artykule o metodach odlewania aluminium.
Kokila
W kokili układ wlewowy jest wykonany w stali i nie można go zmieniać tak łatwo jak w formie piaskowej. Spokojne wypełnianie uzyskuje się przez odlewanie z przechylaniem kokili, doprowadzenie metalu od dołu i izolacyjne pokrycia kanałów. Ważna jest też równowaga cieplna formy, dlatego temperaturę kokil mierzymy kamerą termowizyjną. Szczegóły technologii opisuje strona odlewanie kokilowe aluminium.
Forma ciśnieniowa
W odlewaniu ciśnieniowym metal płynie przez kanały z dużą prędkością, a wypełnienie wnęki trwa zaledwie kilkadziesiąt milisekund. Układ obejmuje kanały wlewowe, przewężenia wlewów, przelewy zbierające zimny i zanieczyszczony metal oraz odpowietrzenia. Projektuje się go z pomocą symulacji wypełniania i krzepnięcia, bo korekty w hartowanej formie są kosztowne. Więcej informacji zawiera strona odlewanie ciśnieniowe aluminium.
Najczęstsze błędy w projektowaniu układu wlewowego
| Błąd | Skutek w odlewie | Rozwiązanie |
|---|---|---|
| Wlew główny bez zwężenia | zasysanie powietrza i tlenków | zwężający się wlew główny i stopa wlewu |
| Za mały przekrój wlewów doprowadzających | zbyt duża prędkość metalu i wtrącenia tlenkowe | układ nieciśnieniowy, więcej lub szersze wlewy |
| Wlewy skierowane na rdzeń lub ściankę formy | wypłukanie masy i wtrącenia piasku | zmiana kierunku i położenia wlewów |
| Za długa droga metalu do cienkich ścianek | niedolewy i zimne zlewy | dodatkowe wlewy i wyższa temperatura zalewania |
| Za mały lub źle połączony nadlew | jamy i porowatość skurczowa | korekta modułu i szyjki nadlewu, ochładzalniki |
| Brak filtra w odlewach odpowiedzialnych | wtrącenia tlenków i żużla | filtr z pianki ceramicznej w belce wlewowej |
Typowe błędy wykonawcze w formach piaskowych omawiamy w artykule najczęstsze błędy w odlewaniu piaskowym aluminium.
Układ wlewowy a koszt odlewu
Metal z układu wlewowego i nadlewów wraca do pieca jako materiał obiegowy, ale jego przetopienie kosztuje energię i czas, a każdy przetop zwiększa ryzyko zagazowania i utlenienia. Do tego dochodzi czas odcinania i szlifowania pozostałości po wlewach. Dlatego dobrze zaprojektowany układ obniża cenę odlewu, co opisujemy w artykule ile kosztuje odlew aluminiowy.
Najczęściej zadawane pytania
Co to jest układ wlewowy?
Układ wlewowy to zespół kanałów w formie odlewniczej, którymi ciekły metal płynie z kadzi do wnęki formy. Składa się ze zbiornika wlewowego, wlewu głównego, belki wlewowej i wlewów doprowadzających, a często także z filtra, nadlewów, przelewów i odpowietrzeń.
Czym różni się nadlew od wlewu?
Wlew doprowadza metal do formy podczas zalewania, a nadlew jest zbiornikiem metalu, który zasila odlew podczas krzepnięcia i przejmuje jamę skurczową. Oba elementy odcina się od odlewu po wyjęciu go z formy.
Czy układ wlewowy można poprawić po pierwszych odlewach?
Tak. W formie piaskowej zmiany są stosunkowo proste, bo układ wykonuje się na płycie modelowej lub bezpośrednio w masie. W kokili i formie ciśnieniowej korekty wymagają obróbki stali, dlatego warto je przewidzieć wcześniej, na przykład w symulacji.
Kto projektuje układ wlewowy – klient czy odlewnia?
Zwykle odlewnia, bo układ zależy od metody odlewania, stopu i wyposażenia. Konstruktor powinien jednak wskazać powierzchnie, na których ślady po wlewach i nadlewach są niedopuszczalne, oraz miejsca wymagające najwyższej jakości materiału.
Odlew z układem wlewowym dopasowanym do aluminium
Projektujemy układy wlewowe dla form piaskowych, kokil i form ciśnieniowych, a modele, rdzennice i kokile przygotowuje nasz dział modelowania, który kontynuuje tradycję modelarską sięgającą 1950 roku. Przed uruchomieniem produkcji uzgadniamy z klientem miejsca wlewów i nadlewów, tak by nie kolidowały z powierzchniami funkcjonalnymi. Zakres prac przedstawia strona modelowanie i oprzyrządowanie odlewnicze.
Rysunek lub model 3D wyślij z prośbą o wycenę.
Źródła i normy
- J. Campbell, Complete Casting Handbook, wyd. 2, Butterworth-Heinemann, 2015 – zasady projektowania układów wlewowych.
- ASM Handbook, t. 15: Casting, ASM International – układy wlewowe i zasilanie odlewów.
- N. Chvorinov, reguła czasu krzepnięcia i moduł odlewu, Giesserei, 1940.
- PN-EN 1706 – Aluminium i stopy aluminium. Odlewy. Skład chemiczny i właściwości mechaniczne.
Autor: zespół Odlewni Poznań
Odlewnia Poznań to marka Adjatech Metalworking Sp. z o.o. – rodzinnej odlewni metali nieżelaznych w Poznaniu. Rodzina Brukwickich zajmuje się modelarstwem odlewniczym od 1950 roku. Odlewamy stopy aluminium w kokilach, w formach piaskowych i ciśnieniowo; obrabiamy odlewy na maszynach CNC i malujemy je proszkowo. Pracujemy w systemach zarządzania ISO 9001 i ISO 14001 (certyfikaty TÜV Rheinland Polska).




