Poradniki i Praktyczne Wskazówki
Oznaczenia stopów aluminium odlewniczych: jak czytać PN-EN 1706 i stare symbole AK (z tabelą odpowiedników)
Jak czytać oznaczenia EN AC-42100 i AlSi7Mg0,3 wg PN-EN 1706, stany F i T6 oraz stare symbole AK7, AK9, AK11. Tabela orientacyjnych odpowiedników.
Spis treści (10)
- 01Jak czytać oznaczenie numeryczne EN AC-42100?
- 02Oznaczenie chemiczne: co znaczą liczby w AlSi7Mg0,3
- 03Stan i metoda odlewania: F, T6, S, K, D, L
- 04Jak zapisać stop na rysunku i w zapytaniu ofertowym
- 05Stare polskie oznaczenia AK, AM i AG
- 06Tabela odpowiedników: dawne AK a EN AC
- 07Stopy, które odlewamy – co mówią ich oznaczenia
- 08Najczęściej zadawane pytania
- 09Dobierzemy gatunek i zapiszemy go zgodnie z PN-EN 1706
- 10Źródła i normy
Stopy aluminium odlewnicze oznacza się według PN-EN 1706 na dwa równorzędne sposoby: numerycznie (np. EN AC-42100) albo symbolami chemicznymi (np. EN AC-AlSi7Mg0,3). Pełne oznaczenie na rysunku dodaje metodę odlewania i stan, np. EN 1706 AC-42000-K-T6. Dawne symbole AK7, AK9 czy AK11 mają tylko orientacyjne odpowiedniki – pokazujemy konstruktorom i zaopatrzeniowcom, jak je czytać, przełożyć i potwierdzić.
W skrócie
- W oznaczeniu EN AC-42100 litera C to odlew (B – gąska do przetopienia), cyfra 4 – krzem jako główny dodatek, a 42 – grupa AlSi7Mg.
- W oznaczeniu chemicznym dodatki stoją w kolejności malejącej zawartości, z zawartością nominalną: AlSi7Mg0,3 to ok. 7% krzemu i ok. 0,3% magnezu.
- Pełne oznaczenie łączy łącznikami stop, metodę odlewania (S, K, D, L) i stan (np. F – surowy, T6 – przesycony i sztucznie starzony).
- W dawnych PN liczba po AK to średnia zawartość krzemu. AK7 ≈ EN AC-42000, AK11 ≈ EN AC-44100/44200, a AK12 (≈ EN AC-48000) to stop z niklem i miedzią, nie zwykły silumin eutektyczny.
- Odpowiednik zawsze potwierdza się porównaniem składu chemicznego z wymaganiami starego rysunku. Stop AK20 nie ma odpowiednika w PN-EN 1706.
Jak czytać oznaczenie numeryczne EN AC-42100?
Oznaczenie numeryczne opisuje norma EN 1780-1. PN-EN 1706 stosuje je na równi z oznaczeniem chemicznym według EN 1780-2. Zapis składa się z przedrostka EN, litery A (aluminium), litery rodzaju wyrobu i pięciu cyfr po łączniku.
| Element | W przykładzie EN AC-42100 | Znaczenie |
|---|---|---|
| EN | EN | oznaczenie według normy europejskiej |
| A | A | aluminium |
| Litera wyrobu | C | C – odlew, B – gąska do przetopienia, M – zaprawa (stop wstępny) |
| 1. cyfra | 4 | główny dodatek stopowy: 2 – miedź, 4 – krzem, 5 – magnez, 7 – cynk |
| 2. cyfra | 2 | grupa stopów, np. 42 – AlSi7Mg, 43 – AlSi10Mg, 44 – AlSi, 51 – AlMg |
| 3. cyfra | 1 | umowny identyfikator gatunku w grupie |
| 4. i 5. cyfra | 00 | zwykle 0; piąta cyfra różna od zera tylko w lotnictwie |
Gąska i odlew z tego samego stopu mają ten sam numer: z gąsek EN AB-42100 powstaje odlew EN AC-42100. Na rysunku odlewu powinno więc stać AC, a nie AB. Sam numer nie mówi nic o metodzie odlewania ani o obróbce cieplnej – te informacje dopisuje się osobno.
Oznaczenie chemiczne: co znaczą liczby w AlSi7Mg0,3
Oznaczenie chemiczne wymienia dodatki stopowe w kolejności malejącej zawartości. Liczby to zawartości nominalne w procentach, a w tekstach norm EN zapisuje się je z przecinkiem dziesiętnym. AlSi7Mg0,3 oznacza więc stop z ok. 7% krzemu i ok. 0,3% magnezu.
Różnica jednej liczby w symbolu oznacza już inny gatunek. EN AC-42000 (AlSi7Mg) i EN AC-42100 (AlSi7Mg0,3) mają różne wymagania co do składu i różne właściwości. W kokili po obróbce T6 norma wymaga dla pierwszego Rm co najmniej 260 MPa i wydłużenia 1%, a dla drugiego 290 MPa i 4%. Skąd biorą się takie różnice, wyjaśniamy w artykule o tym, od czego zależą właściwości mechaniczne odlewów.
Dopiski w nawiasach odróżniają odmiany o podobnym składzie. Litery (a) i (b) to warianty tego samego typu stopu, np. AlSi12(a) i AlSi12(b). Symbol pierwiastka w nawiasie, np. (Fe), zwyczajowo oznacza domieszkę dopuszczoną w większej ilości, dlatego AlSi9Cu3(Fe) i AlSi9Cu3(Fe)(Zn) to dwa różne stopy.
Na rysunku najlepiej podać oba zapisy naraz, np. EN AC-42100 (AlSi7Mg0,3) – pomyłka w jednej cyfrze od razu wyjdzie na jaw.
Stan i metoda odlewania: F, T6, S, K, D, L
Sam gatunek nie wystarczy do zamówienia odlewu. PN-EN 1706 osobno oznacza stan (pkt 5.3) i metodę odlewania (pkt 5.4), a właściwości podaje dla ich konkretnych połączeń.
| Oznaczenie | Znaczenie według PN-EN 1706 |
|---|---|
| F | stan surowy (po odlaniu) |
| O | wyżarzanie |
| T1 | kontrolowane chłodzenie po odlaniu i starzenie naturalne |
| T4 | przesycanie i starzenie naturalne (tam, gdzie ma zastosowanie) |
| T5 | kontrolowane chłodzenie po odlaniu i starzenie sztuczne lub przestarzenie |
| T6 | przesycanie i pełne starzenie sztuczne |
| T64 | przesycanie i niepełne starzenie sztuczne |
| T7 | przesycanie i przestarzenie (stabilizowanie) |
| S | odlewanie do form piaskowych |
| K | odlewanie kokilowe (do form trwałych) |
| D | odlewanie ciśnieniowe |
| L | odlewanie precyzyjne (metodą wytapianych modeli) |
Norma nie ma osobnej litery dla odlewania niskociśnieniowego – taką metodę trzeba opisać w zamówieniu słownie.
Jak zapisać stop na rysunku i w zapytaniu ofertowym
PN-EN 1706 (pkt 5.5) wymaga, żeby pełne oznaczenie stopu było podane na rysunku, który jest częścią zamówienia. Wzór z normy to EN 1706 AC-42000-K-T6: stop EN AC-42000 odlewany kokilowo, przesycany i w pełni sztucznie starzony. Metodę i stan oddziela się łącznikami, więc zapis „KT6” jest niezgodny z normą. Analogicznie można zapisać formę chemiczną: EN 1706 AC-AlSi7Mg-K-T6 (przykład w normie jest numeryczny).
| Zapis na rysunku | Co jest nie tak | Lepszy zapis |
|---|---|---|
| „silumin” lub „aluminium odlewnicze” | nie wskazuje gatunku | gatunek wg PN-EN 1706, np. EN AC-42000 (AlSi7Mg) |
| „AK7” | dawna polska norma – odlewnia musi dobrać odpowiednik | EN AC-42000 (AlSi7Mg) po porównaniu składu, z adnotacją „zamiast AK7” |
| „EN AB-42100” | AB oznacza gąski do przetopienia, nie odlew | EN AC-42100 |
| „EN AC-42000 KT6” lub „AlSi7Mg T6” | brak łączników albo brak metody | EN 1706 AC-42000-K-T6 |
| „wg PN-EN 1706” bez roku | wydanie 2020 zmieniło m.in. wymagania dla EN AC-42100 w formie piaskowej | PN-EN 1706:2020+A1:2021 |
| „EN AC-43100” lub „EN AC-21200” | gatunki usunięte z normy w wydaniu 2020 | zamiennik uzgodniony z odlewnią |
Rok wydania ma znaczenie także na przyszłość: w 2026 r. rozpoczęto prace nad kolejnym wydaniem EN 1706. Przy zmianie oznaczenia starego rysunku warto zostawić ślad decyzji, np. w polu materiału:
EN 1706 AC-42000-K-T6 (AlSi7Mg) wg PN-EN 1706:2020+A1:2021; dawniej AK7 – zamiennik zatwierdzony po porównaniu składu
W zapytaniu dopisz też, czy dopuszczasz gatunek zastępczy i jaki dokument ma potwierdzić skład. Pozostałe dane do wyceny zebraliśmy na liście kontrolnej zapytania ofertowego.
Stare polskie oznaczenia AK, AM i AG
Przed PN-EN 1706 stopy odlewnicze oznaczano w Polsce literami i liczbami. Spotyka się je na starych rysunkach i tabliczkach, a posługuje się nimi także akademicki podręcznik „Odlewnictwo” (WNT).
- AK + liczba – siluminy (K – krzem); liczba to średnia zawartość krzemu, np. AK9 to ok. 9% Si.
- AK z miedzią, np. AK52, AK64 – tu cyfry czyta się osobno: pierwsza to średnia zawartość krzemu, druga – miedzi (AK64: ok. 6% Si i 4% Cu). Nie dotyczy to AK11, AK12 ani AK20 – w nich liczba oznacza (w przybliżeniu) zawartość krzemu.
- AM – stopy aluminium z miedzią (M – miedź), np. AM4 o składzie AlCu4TiMg.
- AG – stopy aluminium z magnezem, np. AG10 (AlMg10) i AG51 (AlMg5Si1), stosowane ze względu na dużą odporność na korozję.
Podział siluminów na grupy i ich zastosowania opisujemy w artykule o siluminach – rodzajach, właściwościach i modyfikacji.
Uwaga na dwie pułapki. AK12 to nie zwykły silumin eutektyczny, tylko stop AlSi13Mg1CuNi z niklem i miedzią, przeznaczony do pracy w podwyższonej temperaturze, m.in. na tłoki. Zwykłym siluminem okołoeutektycznym jest AK11. Z kolei AK132 (AlSi12Cu2Fe) pochodzi z normy zakładowej, a nie z PN, więc jego skład trzeba ustalić z dokumentacji.
W starszych tablicach, także w podręczniku „Odlewnictwo”, sposób odlewania oznaczano skrótami Lp (forma piaskowa), Lk (kokila) i Lc (odlewanie pod ciśnieniem). Odpowiadają im litery S, K i D w PN-EN 1706.
Tabela odpowiedników: dawne AK a EN AC
Odpowiedniki są orientacyjne. Zestawienie powstało na podstawie polskich tablic odlewniczych, publikacji naukowych i składów gatunków według PN-EN 1706 – nie jest cytatem z normy.
| Dawne oznaczenie | Skład (oznaczenie chemiczne) | Najbliższy gatunek wg PN-EN 1706 | Zgodność |
|---|---|---|---|
| AK7 | AlSi7Mg | EN AC-42000 (AlSi7Mg) | dobra |
| AK9 | AlSi9Mg | EN AC-43300 (AlSi9Mg) lub EN AC-43000 (AlSi10Mg(a)) | przybliżona – inny dopuszczalny zakres manganu |
| AK11 | AlSi11 | EN AC-44100 (AlSi12(b)) lub EN AC-44200 (AlSi12(a)) | przybliżona – inne limity domieszek |
| AK12 | AlSi13Mg1CuNi | EN AC-48000 (AlSi12CuNiMg) | dobra |
| AK51 | AlSi5Cu1(Mg) | EN AC-45300 (AlSi5Cu1Mg) | dobra |
| AK52 | AlSi5Cu2 | EN AC-45100 (AlSi5Cu3Mg) | przybliżona – ok. 2% miedzi zamiast 3% |
| AK64 | AlSi6Cu4 | EN AC-45000 (AlSi6Cu4) | dobra |
| AK132 (norma zakładowa) | AlSi12Cu2Fe | EN AC-46100 (AlSi11Cu2(Fe)) lub EN AC-47100 (AlSi12Cu1(Fe)) | przybliżona |
| AK20 | AlSi21CuNi | brak w PN-EN 1706 | brak odpowiednika |
Przykład: AK9 zawiera 0,25–0,5% manganu, a EN AC-43300 najwyżej 0,10%. EN AC-43000 dopuszcza do 0,45% Mn, ale ma inny zakres krzemu (9–11% wobec 8,5–10,5% w AK9). W tabelach poglądowych zdarzają się też błędy – np. przypisanie AK9 do EN AC-43200, czyli odmiany AlSi10Mg z dopuszczalną miedzią (AlSi10Mg(Cu)).
Dla stopów AM4, AG10 i AG51 zamiennik ustala się indywidualnie, na podstawie pełnego składu z dokumentacji. Dla każdego stopu postępuj tak:
- Odczytaj z rysunku pełny zapis: symbol, normę, sposób odlewania (np. Lk) i obróbkę cieplną.
- Ustal wymagany skład – z dawnej normy albo z dokumentacji części.
- Porównaj zakresy wszystkich pierwiastków z gatunkiem EN, zwłaszcza miedzi, magnezu, manganu, żelaza i niklu.
- Jeśli masz oryginalną część, zleć analizę jej składu chemicznego (spektrometrem).
- Uzgodnij z odlewnią gatunek, metodę i stan, a na rysunku zapisz pełne oznaczenie EN z adnotacją o dawnym symbolu.
Nie każdy dawny stop ma odpowiednik w PN-EN 1706 – przy nadeutektycznym AK20 materiał zastępczy dobiera konstruktor razem z odlewnią.
Stopy, które odlewamy – co mówią ich oznaczenia
W Odlewni Poznań odlewamy m.in. gatunki z tabeli poniżej – samo oznaczenie podpowiada, czego się po nich spodziewać.
| Gatunek | Co mówi oznaczenie | Cechy i typowe zastosowanie |
|---|---|---|
| EN AC-42000 (AlSi7Mg) | silumin podeutektyczny z magnezem | umacniany cieplnie (np. T6); właściwości normowe dla metod S, K i L |
| EN AC-46200 (AlSi8Cu3) | ok. 8% krzemu i 3% miedzi | miedź: wyższa wytrzymałość i twardość, niższa odporność na korozję; w wydaniu 2020 usunięty z tablicy dla odlewów ciśnieniowych |
| EN AC-46500 (AlSi9Cu3(Fe)(Zn)) | silumin z miedzią, z wyższym dopuszczalnym poziomem żelaza i cynku | gatunek do odlewania ciśnieniowego |
| EN AC-47100 (AlSi12Cu1(Fe)) | ok. 12% krzemu – skład okołoeutektyczny | bardzo dobra lejność, cienkie ścianki; w normie wartości informacyjne dla metody D |
| EN AC-51300 (AlMg5) | 5 na początku numeru – magnez jako główny dodatek | stop Al-Mg o dużej odporności na korozję |
Jeśli odlew ma być anodowany, gatunek trzeba wybrać już na etapie projektu. Wyjaśniamy to w tekście o tym, dlaczego silumin źle znosi anodowanie, a AlMg5 dobrze.
Najczęściej zadawane pytania
Czy AK11 to to samo co EN AC-44200?
Nie w pełni. Najbliższe odpowiedniki AK11 (AlSi11) to EN AC-44100 (AlSi12(b)) i EN AC-44200 (AlSi12(a)), ale limity domieszek są w nich inne. Wybór zależy od wymagań części i wyniku porównania składu.
Co oznacza stan T6 w oznaczeniu stopu?
T6 to przesycanie i pełne sztuczne starzenie. Ma sens tylko dla stopów umacnianych wydzieleniowo – wśród siluminów są to gatunki z magnezem lub miedzią, np. EN AC-42000. Obróbkę cieplną wykonuje odlewnia albo wyspecjalizowany kooperant, więc zakres T6 ustal przy zapytaniu ofertowym.
Czym różni się EN AB od EN AC?
EN AB oznacza gąski do przetopienia, a EN AC – odlew. Ten sam stop ma w obu przypadkach ten sam numer, np. EN AB-46200 i EN AC-46200. Świadectwo huty dotyczy gąsek, a nie gotowego odlewu – dokumenty dla odlewu omawiamy w artykule o świadectwie odbioru 3.1 według EN 10204.
Czy mogę zamówić odlew według starej normy PN?
Możesz przekazać stary rysunek, ale materiał wsadowy i dokumenty odbiorcze odnoszą się dziś do gatunków EN. Odlewnia zaproponuje więc gatunek według PN-EN 1706, a Ty zatwierdzasz go po porównaniu składu.
Dobierzemy gatunek i zapiszemy go zgodnie z PN-EN 1706
Prześlij rysunek – także ten ze starym oznaczeniem AK. Zaproponujemy gatunek według PN-EN 1706, metodę i stan, a odlewy wykonamy m.in. w kokilach lub w formach ciśnieniowych. Wyślij rysunek do wyceny.
Źródła i normy
- PN-EN 1706:2020+A1:2021 – Aluminium i stopy aluminium – Odlewy – Skład chemiczny i właściwości mechaniczne. Wykorzystane: pkt 5 (oznaczenia, stany, metody, pełne oznaczenie) i pkt 7.1.
- EN 1780-1, EN 1780-2, EN 1780-3 – system numeryczny, system symboli chemicznych i zasady zapisu składu stopów aluminium.
- PN-76/H-88027 – dawna polska norma odlewniczych stopów aluminium (oznaczenia AK, AM, AG).
- M. Perzyk (red.), Odlewnictwo, WNT, Warszawa – rozdz. 3.1.5 (stopy aluminium, s. 144–150, tabl. 3.8).
Autor: zespół Odlewni Poznań
Odlewnia Poznań to marka Adjatech Metalworking Sp. z o.o. – rodzinnej odlewni metali nieżelaznych w Poznaniu. Rodzina Brukwickich zajmuje się modelarstwem odlewniczym od 1950 roku. Odlewamy stopy aluminium w kokilach, w formach piaskowych i ciśnieniowo; obrabiamy odlewy na maszynach CNC i malujemy je proszkowo. Pracujemy w systemach zarządzania ISO 9001 i ISO 14001 (certyfikaty TÜV Rheinland Polska).
