Świadectwo odbioru 3.1 według EN 10204 dla odlewów aluminiowych: co zawiera i kiedy go wymagać

Świadectwo odbioru 3.1 to dokument kontroli według EN 10204, w którym odlewnia potwierdza zgodność odlewów z zamówieniem i podaje wyniki badań dostarczanej partii. Zatwierdza je upoważniony przedstawiciel kontroli wytwórcy, niezależny od wydziału produkcyjnego. Poradnik dla zaopatrzeniowców, konstruktorów i działów jakości: czym 3.1 różni się od dokumentów 2.1, 2.2 i 3.2, co powinno zawierać przy odlewach aluminiowych i jak je zamówić.

W skrócie

• Norma EN 10204:2004, w Polsce PN-EN 10204:2006, przewiduje cztery rodzaje dokumentów kontroli: 2.1, 2.2, 3.1 i 3.2. Typy 2.3, 3.1.A, 3.1.B i 3.1.C z wydania z 1991 r. już w niej nie występują.
• Od raportu 2.2 świadectwo 3.1 różni się dwiema rzeczami: wyniki dotyczą dostarczanej partii, a dokument zatwierdza kontrola niezależna od produkcji.
• Świadectwo 3.2 potwierdza dodatkowo upoważniony przedstawiciel kontroli zamawiającego albo inspektor kontroli określony w przepisach urzędowych. Norma nie mówi, kiedy je wymagać – decydują o tym uzgodnienia stron i ewentualne przepisy.
• Dla odlewu aluminiowego świadectwo 3.1 obejmuje zwykle skład chemiczny wytopu, właściwości mechaniczne według PN-EN 1706 i identyfikację partii. Wymiary, badania nieniszczące i szczelność – tylko jeśli je zamówisz.
• EN 10204 nie określa, jakie badania wykonać. Zakres badań i rodzaj dokumentu wskazuje się w zamówieniu.

Czym jest świadectwo odbioru 3.1?

Świadectwo odbioru 3.1 (ang. inspection certificate 3.1, niem. Abnahmeprüfzeugnis 3.1) to jeden z czterech dokumentów opisanych w normie EN 10204 „Wyroby metalowe – Rodzaje dokumentów kontroli”. W Polsce wprowadzono ją jako PN-EN 10204:2006. W rozmowach handlowych mówi się też „atest 3.1” albo „certyfikat 3.1”, ale w zamówieniu lepiej używać nazwy z normy.

W świadectwie 3.1 wytwórca oświadcza, że dostarczone wyroby spełniają wymagania zamówienia, i podaje wyniki badań z kontroli specyficznej. Dokument zatwierdza upoważniony przedstawiciel kontroli wytwórcy, niezależny od wydziału produkcyjnego. W odlewni może to być np. kierownik kontroli jakości – ważne, żeby nie podlegał produkcji.

Według EN 10204 jednostkę badania i zakres badań określają specyfikacja wyrobu, przepisy lub zamówienie. Polski Komitet Normalizacyjny w interpretacji do PN-EN 10204:2006 (pytanie dotyczyło świadectwa 3.2) odpowiada podobnie: badania ustalają zainteresowane strony na podstawie norm na dany materiał lub wyrób albo wzajemnych uzgodnień. Dla odlewów aluminiowych punktem wyjścia jest PN-EN 1706, a resztę dopisuje się w zamówieniu.

Rodzaje dokumentów kontroli: 2.1, 2.2, 3.1 i 3.2

EN 10204 dzieli dokumenty według dwóch kryteriów: czy zawierają wyniki badań i czy badano wyroby z tej dostawy. Rozstrzygają o tym dwie definicje z normy (w tłumaczeniu):

• Kontrola niespecyficzna – kontrola przeprowadzana przez wytwórcę według jego własnych procedur w celu oceny, czy wyroby określone tą samą specyfikacją i wytworzone tym samym procesem produkcyjnym spełniają wymagania zamówienia. Kontrolowane wyroby nie muszą być wyrobami faktycznie dostarczonymi.
• Kontrola specyficzna – kontrola przeprowadzana przed dostawą, zgodnie ze specyfikacją wyrobu, na wyrobach przeznaczonych do dostawy lub na jednostkach badania, których częścią są dostarczane wyroby, w celu sprawdzenia, czy te wyroby spełniają wymagania zamówienia.

Typ	Dokument	Wyniki badań	Podstawa wyników	Kto zatwierdza
2.1	Deklaracja zgodności z zamówieniem	nie	–	wytwórca
2.2	Raport z badań	tak	kontrola niespecyficzna, np. zapisy z bieżącej produkcji	wytwórca
3.1	Świadectwo odbioru 3.1	tak	kontrola specyficzna: dostarczane wyroby lub ich jednostka badania	upoważniony przedstawiciel kontroli wytwórcy, niezależny od wydziału produkcyjnego
3.2	Świadectwo odbioru 3.2	tak	kontrola specyficzna	upoważniony przedstawiciel kontroli wytwórcy (niezależny od produkcji) oraz upoważniony przedstawiciel kontroli zamawiającego albo inspektor kontroli określony w przepisach urzędowych

W dokumentach anglojęzycznych te typy nazywają się: declaration of compliance with the order, test report oraz inspection certificate 3.1 i 3.2. W niemieckich: Werksbescheinigung, Werkszeugnis i Abnahmeprüfzeugnis 3.1 lub 3.2.

Wydanie EN 10204 z 2004 r. uprościło system z 1991 r. Typ 2.3 usunięto, typ 3.1 zastąpił dawny 3.1.B, a typ 3.2 – dawne typy 3.1.A, 3.1.C i 3.2. Jeśli stary rysunek lub specyfikacja wymaga „atestu 3.1.B”, zamień ten zapis na świadectwo odbioru 3.1 według obecnego wydania.

Co powinno zawierać świadectwo 3.1 dla odlewu aluminiowego?

EN 10204 nie podaje wzoru formularza. Poniższa lista kontrolna wynika z definicji świadectwa 3.1, wymagań PN-EN 1706 i praktyki odbioru odlewów. Sprawdź ją przy pierwszej dostawie, zanim przyjmiesz wzór dokumentu na stałe.

Element	Co sprawdzić
Nagłówek	nazwa wytwórcy, numer i data dokumentu, zapis „świadectwo odbioru 3.1 wg EN 10204”
Zamówienie i wyrób	numer zamówienia, numer rysunku z rewizją, nazwa lub indeks detalu, liczba sztuk w dostawie
Identyfikacja	numer wytopu lub partii oraz sposób oznaczenia odlewów, który wiąże każdą sztukę z wynikami
Materiał	pełne oznaczenie stopu z metodą odlewania i stanem, np. EN 1706 AC-42000-K-T6
Skład chemiczny	wyniki analizy wytopu dla pierwiastków ujętych w PN-EN 1706, na tle dopuszczalnych zakresów
Właściwości mechaniczne	Rm, Rp0,2 i A z informacją, na jakich próbkach je zmierzono; twardość HBW w uzgodnionym miejscu
Inne zamówione badania	wyniki albo numery osobnych raportów, np. z badań nieniszczących, próby szczelności lub pomiarów
Zatwierdzenie	oświadczenie o zgodności z wymaganiami zamówienia, imię, nazwisko i podpis upoważnionego przedstawiciela kontroli

Zwróć uwagę zwłaszcza na dwa elementy: pełne oznaczenie materiału i powiązanie wyników z konkretnymi sztukami. Samo „AlSi7Mg” bez metody odlewania i stanu nie mówi, jakie minimalne właściwości obowiązują. Jak czytać pełne oznaczenie, wyjaśniamy w artykule o tym, co znaczą litery metody i stanu w oznaczeniu stopu.

Jeśli zamawiasz badania RTG, tomografię lub penetranty albo próbę szczelności, ustal z góry, czy wyniki mają trafić do świadectwa, czy do osobnych raportów, do których świadectwo się odwołuje.

Skąd odlewnia bierze wyniki do świadectwa?

Wyniki pochodzą z trzech źródeł: analizy wytopu, badań próbek i dokumentacji partii.

Skład chemiczny. Źródłem jest analiza spektrometryczna próbki z wytopu, na podstawie której odlewnia przed zalaniem form decyduje, czy zalewać, czy korygować skład. Ten sam wynik może trafić na świadectwo.

Właściwości mechaniczne. PN-EN 1706:2020+A1:2021 podaje minimalne właściwości dla próbek odlewanych oddzielnie, osobno dla metody odlewania i stanu. Według EN 1559-1 próbka może też być odlana obok odlewu, przylana do niego albo wycięta z samego odlewu. Jeśli wymagania dotyczą konkretnych miejsc odlewu, trzeba je uzgodnić przy zamówieniu: z miejscem i kształtem próbki, warunkami pobrania i kryteriami odbioru. Dlaczego próbka wycięta z odlewu daje inne wyniki niż wartości z normy, wyjaśniamy w tekście o właściwościach próbek odlewanych oddzielnie i wycinanych z odlewu.

Identyfikacja partii. Kontrola specyficzna dotyczy dostarczanych wyrobów albo jednostki badania, do której należą. W odlewni taką jednostką jest zwykle wytop lub partia produkcyjna. Wynik ma wartość tylko wtedy, gdy da się wykazać, że odlew pochodzi z tej partii, np. dzięki numerowi wytopu lub dacie odlanej w formie albo etykiecie na opakowaniu.

Kiedy wystarczy 2.2, a kiedy zamówić 3.1 lub 3.2?

Wyższy typ dokumentu nie poprawia odlewu. Zmienia tylko to, co sprawdzono i kto to potwierdza, a każde dodatkowe badanie kosztuje. W praktyce wybór wygląda zwykle tak:

• 2.1 – gdy wystarczy oświadczenie o zgodności, np. dla osłon i obudów bez wymagań wytrzymałościowych.
• 2.2 – gdy wystarczą wyniki typowe dla danego stopu i procesu, a skutki ewentualnej wady są niewielkie.
• 3.1 – gdy wyniki mają dotyczyć Twojej partii: przy częściach przenoszących obciążenia lub ciśnienie, przy wymaganiach klienta końcowego i tam, gdzie potrzebna jest identyfikowalność materiału.
• 3.2 – gdy kontrakt, przepisy lub odbiorca wymagają, by wyniki potwierdził także upoważniony przedstawiciel kontroli zamawiającego albo inspektor określony w przepisach, np. towarzystwa klasyfikacyjnego lub jednostki notyfikowanej.

Według interpretacji PKN norma PN-EN 10204:2006 nie określa, kiedy wymagany jest inspektor jednostki notyfikowanej; w praktyce zależy to od uzgodnień między wytwórcą a zamawiającym. Udział inspektora trzeba zaplanować z wyprzedzeniem, co wpływa na termin i koszt odbioru.

Czego świadectwo 3.1 nie zastępuje?

Ze świadectwem 3.1 bywają mylone dwa inne dokumenty:

• Certyfikat ISO 9001. Potwierdza, że odlewnia ma działający system zarządzania jakością, ale nie mówi nic o konkretnej dostawie. Odlewnia Poznań ma certyfikowane systemy zarządzania ISO 9001:2015 i ISO 14001:2015, a właściwości partii potwierdza dopiero dokument kontroli według EN 10204.
• Deklaracja zgodności UE. Deklaracja 2.1 z EN 10204 dotyczy zgodności z zamówieniem. Deklaracja zgodności UE (oznakowanie CE) wynika z unijnego prawodawstwa harmonizacyjnego i dotyczy wyrobów nim objętych.

Jak zapisać wymagania dotyczące dokumentów w zamówieniu?

EN 1559-1:2011, norma o technicznych warunkach dostawy odlewów, powołuje EN 10204. Wśród informacji, które zamawiający może określić w zamówieniu, wymienia rodzaj dokumentów z przeprowadzonych badań. Jeśli tego nie zrobisz, odlewnia przyjmie swój standard, a ten nie musi odpowiadać wymaganiom Twojego działu jakości.

Przykładowy zapis (zakres umowny):

• Dokument kontroli: świadectwo odbioru 3.1 wg PN-EN 10204, jedno na każdy wytop.
• Materiał: EN 1706 AC-42000-K-T6.
• Skład chemiczny: analiza każdego wytopu, granice według PN-EN 1706.
• Właściwości mechaniczne: Rm, Rp0,2 i A na próbkach odlewanych oddzielnie według PN-EN 1706, jeden komplet na wytop; twardość HBW w miejscu oznaczonym na rysunku.
• Pomiary: raport pomiarowy pierwszych sztuk jako osobny dokument.
• Identyfikacja: numer wytopu odlany na odlewie lub podany na etykiecie opakowania, zgodny z numerem na świadectwie.
• Forma: świadectwo w PDF, wysyłane razem z dokumentami dostawy.

Pozostałe dane do wyceny – model 3D, rysunek, ilości, obróbkę i powłoki – zbierzesz z listy w poradniku o zapytaniu ofertowym do odlewni.

Najczęściej zadawane pytania

Ustalmy zakres badań i dokumentów przed zamówieniem

Napisz, jakiego dokumentu kontroli wymaga Twój dział jakości lub klient końcowy i jakie badania ma on obejmować. Odpowiemy, jak możemy je zrealizować i co warto zapisać w zamówieniu. Nasze ogólne kryteria jakości opisuje strona warunków technicznych odbioru. Wzór dokumentu, którego oczekuje Twój klient, dołącz do wiadomości.

Źródła i normy

• EN 10204:2004 (PN-EN 10204:2006) – Wyroby metalowe – Rodzaje dokumentów kontroli: pkt 2–4 (definicje i typy dokumentów) oraz przedmowa (zmiany względem wydania z 1991 r.).
• Polski Komitet Normalizacyjny, KT 127 ds. Surowców Hutniczych i Stali – interpretacje postanowień PN-EN 10204:2006 dotyczące świadectwa odbioru 3.2 (2015 i 2016).
• EN 1559-1:2011 – Odlewnictwo – Techniczne warunki dostawy – Część 1: Postanowienia ogólne (pkt 3.14 i 7.3.2).
• PN-EN 1706:2020+A1:2021 – Aluminium i stopy aluminium – Odlewy – Skład chemiczny i właściwości mechaniczne.
• M. Perzyk (red.), Odlewnictwo, WNT, Warszawa – rozdz. 4.1 i 4.2.1 (przygotowanie wsadu, korekta składu, zgar – s. 204–209) oraz 4.2.6 „Metody kontroli ciekłych stopów” (analiza składu chemicznego – s. 250).